هنر خاتم کاری

هنر خاتم سازی یکی از مهم ترین هنرهای دستی ایران است که ارزش هنری بسیار بالایی دارد . سابقه ی خاتم سازی در ایران از زمان های خیلی قدیم وجود داشته است .

تاریخچه خاتم کاری

درباره ی مخترع خاتم روایات زیادی بین خاتم سازان و هنرمندان وجود دارد ولی آن چه قابل ذکر است آن است که به درستی معلوم نیست خاتم سازی را چه کسی ابداع کرده است . روایت های زیادی وجود دارد که خواستگاه خاتم کاری را شیراز می دانند زیرا قدیمی ترین آثار خاتم کاری یعنی منبر مسجد عتیق شیراز با قدمت هزار سال در این شهر دیده شده است . با این که در دوران صفویه این هنر در اصفهان به عنوان پیشه به تولید انبوه رسید اما هنوز خاتم شیراز از لحاظ ظرافت و هنر کیفیت بسیار بالایی دارد .

اوج شکوفایی و تکامل این هنر در دوران صفویه بود . در این دوران از شیراز و سایر نقاط ایران هنرمندان به اصفهان ، پایتخت آن زمان دعوت شده و هنرمندان ضمن فعالیت در رشته های خاتم کاری ، منبت کاری ، کاشی کاری و گره چینی به ساختن ساختمان های حکومتی و بارگاه ها و اماکن مقدس تشویق و ترغیب شدند . بعد ها در زمان قاجاریه به علت عدم توجه به هنرها این هنر نیز از درجه ی اعتبار و اهمیت افتاد و اساتید و هنرمندان این رشته در بدترین و سخت ترین شرایط زندگی می کردند .

تعریف خاتم

خاتم ترکیبی است از چند ضلعی های منظم با تعداد اضلاع متفاوت ( پنج ، شش ، هفت ، هشت و ده ضلعی ) که با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگهای مختلف تشکیل می شود .

خاتم از هنرهای دستی ، دقیق و پر کار است که تولید و ساخت آن احتیاج به صبر و دقت بالایی دارد . در دائرة المعارف فارسی درباره ی خاتم کاری و خاتم سازی آمده است ” هنر آراستن اشیاء به صورتی شبیه موزاییک ، با مثلث های کوچک . طرح های گوناگون خاتم همواره به صورت اشکال منظم هندسی بوده است . این اشکال هندسی را با قرار دادن مثلث های کوچک کنار هم نقش بندی می کنند . مثلث ها را از انواع چوب ، فلز و استخوان می سازند . هر چه مثلث ها ظریف تر باشند خاتم مرغوب تر است . در یک طرح خاتم برای ساختن کوچک ترین واحد هندسی حداقل سه مثلث و برای بزرگترین آن حداکثر چهارصد مثلث به کار می رود . ”

آثار با ارزش خاتم کاری

  • صندوق مرقد موسی کاظم و محمد تقی در کاظمین مربوط به دوران شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۶ هجری قمری ساخته شده توسط محمد جمعه
  • صندوق مرقد حسن عسگری در سامره و صندوق مرقد علی نقی مربوط به همان دوره
  • صندوق خاتم ضریح نرگس خاتون مادر مهدی که در همان دوره ساخته و نصب شده
  • اثر بسیار زیبا و نفیس درب ورودی مدرسه چهار باغ اصفهان
  • درب خاتم امامزاده شاه رضا در قمشه (شهرضا) مربوط به سلطنت شاه طهماسب صفوی
  • صندوق خاتم مرقد علی پسر ابی طالب ساخته شده در زمان کریم خان زند و نصب آن در زمان لطفعلی خان زند
  • صندوق خاتم مرقد حسین پسر علی و ابولفضل در کربلا
  • صندوق مقبره زینب در شام

اساتید برجسته خاتم کاری

از اساتید برجسته خاتم کاری می توان به افراد زیر اشاره کرد :

  • استاد عبد الخالق گلریز خاتمی ملقب به پدر خاتم ایران
  • استاد عبدالعلی گلریز خاتمی
  • احمد روحانی